Görünmeyen Emek

Birçok kadın için gün, herkesten önce başlar ve herkesten sonra biter. Kahvaltının hazırlanması, çamaşırın takibi, çocuğun okul çantası, akşam yemeği, alınacaklar listesi, doktor randevuları, kimin ne zaman nereye gideceğinin planlanması… Ve bütün bunların sonunda, çoğu kadının aklından geçen cümle şudur: "Ne iş yapıyorum peki ? Hiç. Ben çalışmıyorum ki."

Oysa gerçek bunun tam tersidir. Gün boyu çalışılmıştır. Ama yapılan hiçbir şey görünür, ölçülebilir ya da "iş" olarak tanımlanmış değildir. Öyle ki, ne iş yaptığı sorulduğunda bu kadınlar için çoğu zaman tek bir kelime kullanılır: "Çalışmıyor."

Bu yazıda, adı ücretsiz ev içi emek olan bu görünmez yükün ne olduğunu ve kadın ruh sağlığını neden bu kadar derinden etkilediğini ele alacağız.

Ücretsiz Ev İçi Emek Nedir?

Ücretsiz ev içi emek; ev işleri, çocuk ve yaşlı bakımı, ailenin günlük yaşamını organize etme gibi karşılığında ücret alınmayan, çoğu zaman görünmez kalan işlerin tümüdür. Bu emeğin bir de zihinsel boyutu vardır: neyin ne zaman yapılması gerektiğini sürekli akılda tutma, planlama ve takip etme yükü. Buna genellikle "zihinsel yük" denir.

Dünya genelinde bu emeğin yaklaşık dörtte üçü kadınlar tarafından üstlenilir. Bu oran, incelenen 35'ten fazla ülkede istisnasız olarak kadınların aleyhinedir.

Bu Neden Bir Ruh Sağlığı Meselesi?

Uzun yıllar, ev içi emek bir ekonomik ya da toplumsal mesele olarak görüldü; ruh sağlığıyla ilişkisi göz ardı edildi. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar bu bağı çok net biçimde ortaya koyuyor.

The Lancet Public Health dergisinde yayımlanan, 70 binden fazla katılımcıyı kapsayan bir sistematik derleme, ücretsiz emeğin kadınların ruh sağlığıyla olumsuz yönde ilişkili olduğunu; bu etkinin erkeklerde ise çok daha az belirgin olduğunu gösterdi.

Daha da çarpıcı bir bulgu İsveç'ten geldi: Ev işini bir "yük" olarak deneyimlemek, kadınlardaki depresyon yaygınlığının yaklaşık %47'sini açıklıyordu. Aynı ilişki erkeklerde bulunamadı.

Mesele Sadece "Ne Kadar Çok İş" Değil

Burada çok önemli bir ayrım vardır. Araştırmalar, asıl belirleyici etkenin yapılan işin miktarından çok, o işin nasıl deneyimlendiği olduğunu gösteriyor.

Yani bir işi severek, paylaşılmış ve takdir edilmiş biçimde yapmak ile; onu yalnız, görülmeden ve "zaten senin görevin" beklentisiyle taşımak arasında dağlar kadar fark vardır. Ruh sağlığını yıpratan, işin kendisi değil; onun görünmez, paylaşılmayan ve bitmeyen bir yük gibi hissedilmesidir.

Zaman Yoksulluğu

Bu tablonun bir başka boyutu da "zaman yoksulluğu" kavramıdır. Zaman yoksulluğu, kişinin ücretli ve ücretsiz işlerin toplamı altında, kendisine ayıracak hiç zaman bulamaması durumudur.

Herkesin ihtiyacına yeten ama kendisine sıra hiç gelmeyen bir kadın, zamanla tükenmişlik, uyku sorunları ve sessiz bir çökkünlük yaşayabilir. Çünkü sürekli veren ama hiç dolmayan bir kaynak, eninde sonunda azalır.

Ne Yapılabilir?

Bu tablo umutsuz değildir. Ancak çözüm, çoğu zaman sanıldığı gibi "daha iyi organize olmak" ya da "daha güçlü olmak" değildir — bu, yükü yalnızca daha da ağırlaştırır.

Gerçek değişim genellikle iki yerden başlar. Birincisi, bu emeği görünür kılmaktır: yapılan işi adlandırmak, onun gerçek bir emek olduğunu kabul etmek. İkincisi ise küçük ve somut adımlarla yükü yeniden dağıtmaktır. Bilişsel davranışçı ve çözüm odaklı yaklaşımlarda sık kullanılan bir soru burada işe yarar: "Her zaman benim yaptığım işlerden yalnızca birini bir başkasıyla paylaşsam, bu hangisi olurdu?"

Bu küçük soru, çoğu zaman büyük bir farkındalığın başlangıcıdır.

Yorgunluğunuz tembellik değildir. Bitkinliğiniz nankörlük değildir. Görünmeyen bir mesai yapıyorsunuz ve bunun bir bedeli var. Bu emeği önce kendinizin görmesi, sonra da onu adlandırıp paylaşabilmeniz, ruh sağlığınızı korumanın önemli bir parçasıdır.

Bu süreçte destek almak isterseniz, kadın ruh sağlığı alanında çalışan bir uzman psikolojik danışmana başvurabilirsiniz.

Kaynakça:

Ervin, J. et al. (2022). Gender differences in the association between unpaid labour and mental health in employed adults: a systematic review. The Lancet Public Health.

Experiencing domestic work as burdensome and its association with depression in women. Scandinavian Journal of Public Health (2022).

Unpaid domestic work: persistence of gender-based labor division and mental disorders. PMC (2023).

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi değerlendirmenin ya da birebir psikolojik danışmanlık sürecinin yerine geçmez.